Deniz Konşimentosu (Marine/Ocean Bill of Lading)
Ciro Edilemez Konşimento (Non-Negotiable Bill of
Lading)
Birlesik Taşıma Konşimentosu (Combined-Transport
Bill of Lading)
Tanker Konşimentosu (Tanker Bill of Lading)
2. Kaptan Makbuzu (Mate's Receipt)
Havayolu Taşıma Senedi / Hava Konşimentosu (Airwaybill/AWB)
Fiata Belgeleri Fiata FCR,
FCT
CMR Karayolu Taşıma Belgesi (CMR
International Consignment Note / CMR Road
Taşıma Belgeleri
Deniz Konşimentosu (Marine/Ocean Bill of Lading)
Bu belge bir gemi şirketinin veya onun yetkili acentesinin veya yükleme
limanında acentesi yoksa gemi kaptanının malı yükletene verdiği, emre ve
nama düzenlenebilen ve belge konusu malların taşınmak üzere kabul
edildiğini gösteren bir makbuz ve aynı zamanda yükleme kaydı konduğunda
bir taşıma sözleşmesidir.
Belirtilen malın mülkiyetini de temsil eder ve belgenin ciro edilmesiyle
mal el değiştirir.
Malların teslimi ve yüklenmesi aşamasında konşimento:
Yukarıda konşimentonun makbuz veya taşıma sözleşmesi olarak iki görevinden
bahsetmiştik. Yani mal gemi şirketince önce teslim alınmakta ve daha sonra
gemiye yüklenmektedir.
Teslim alma ve yükleme eylemleri aynı anda yapılabildiği gibi farklı
zamanlarda da yapılabilir.
Teslim alma keyfiyetini belgeleyen konşimentoya tesellüm konşimentosu, (received
for shipment Bill of Lading) doğrudan yükleme eylemini belgeleyen
konşimentoya yükleme konşimentosu (on board Bill of Lading) denir.
İlk aşamada malların teslim alındığını belgelemek amacıyla düzenlenen
tesellüm konşimentosu, malların yüklendiğini göstermediğinden alıcı için
kabul edilir bir konşimento değildir.
Zira alıcı, sipariş ettiği malı teslim eden konşimentonun satıcı
tarafından bankaya ibraz anında malın yüklenip yola çıktığından emin olmak
ister. Bu nedenle alıcıların talep ettiği konşimentolar malın gemiye
yüklendiğinin belirtilmiş olduğu türde konşimentolardır. Yükleme keyfiyeti
iki yolla belgelenir. Birincisi, üzerinde matbu olarak sadece malların
teslim alındığı yazılı olan tesellüm konşimentosuna malların yüklendiğine
dair bir kayıt "Shipped On Board, Clean On Board" veya benzeri ibareler
konulması ve bu ibarelerin altına gemi şirketi veya acentesinin kasesi,
parafı ve yükleme tarihinin eklenmesi ile sağlanır.
ikincisi ise doğrudan bir yükleme konşimentosunun düzenlenmesi veya eldeki
tesellüm konşimentosunun yükleme konşimentosu ile değiştirmesi yolu ile
sağlanır.
Yükleme konşimentosunda yükleme keyfiyeti matbu olarak yer aldığından ayrı
bir yükleme kaydına gerek yoktur. Yükleme tarihi, tesellüm
konşimentosundaki yükleme kaydının altındaki , yükleme konşimentosunda
ise, belgenin düzenlenme tarihidir. Bu tarih, akreditiflerde belirtilen
yükleme vadesine uyulması, sigortanın başlangıç tarihinin kontrolü ve
konşimentonun bayat olup olmadığının tayını acısından çok önemlidir.
Temiz Konşimento (Clean Bill of Lading) ibaresi
Mallar dış görünüş itibarı ile iyi durumda teslim alınır veya yüklenirse
temiz bir konşimento söz konusudur. Gemiye yüklemeyi müteakip konşimentoya
"Clean On Board" kaydı konulur. Fakat konşimentonun temiz olması için
mutlaka "Clean On Board" kaydının bulunması gerekmez. Konşimentoda
malların veya ambalajlarının kusurlu olduğuna dair (Örneğin 50 balya
birkaçı patlak;100 çuval 15 tanesi delik;tenekelerin bir kısmı akar
vazıyette, karton kutular ıslak vs. . ) gibi bir kayıt yoksa bu temiz bir
konşimento sayılır.
Başka bir deyişle akreditifte "Clean On Board" konşimento istendiği halde
sadece "On Board" kaydını taşıyan fakat malların veya ambalajlarının
kusurlu olduğuna dair bir kayıt taşımayan konşimento temiz kabul edilir.
İhbar Adresi (Notify Address)
Varış limanında malların gelişinin haber verileceği sahsın ismi ve
adresidir. Bu şahıs alıcının temsilcisi, gümrükçüsü veya bizzat alıcının
kendisi olabilir. Notify adresinin kim olacağı akreditifte belirtilir.
Bayat Konşimento
Konşimentonun yükleme tarihin takip eden en kısa surede bankaya ibraz
edilmesi gerekir. Aksı takdirde konşimento, malların varışından yeterli
bir süre önce alıcının eline geçmez. Malların varış limanına gelmiş
olmasına rağmen konşimentonun henüz alıcının eline geçmemesi gecikme
masraflarına (demurrage) neden olur.
Akreditifte yükleme tarihinden itibaren 21 gün içinde bankaya ibraz edilmeyen konşimentolar bayat (Stale) konşimento olarak nitelendirilir ve rezerv konusu olur. Bayat konşimentonun bankaca kabul edilmesi için ya bu rezervin alıcı tarafından kaldırılması ya da bayat konşimentonun kabul edileceğinin akreditifte peşinen kabul edilmiş olması gereklidir.
Navlun (Freight)
Taşıma hizmeti karşılığında gemi şirketine ödenen ücrete navlun denir.
Teslim şekline göre navlun satıcıya veya alıcıya ait olabilir. Duruma göre
navlunun peşin ödendiği "Freight Prepaid" varış limanında ödeneceği "Freight
Payable At Destination/Freight Collect" şeklinde ibareler ile konşimento
üzerinde gösterilir.
Konşimento Nüshaları / Tam Takım İbaresi (Full Set Of B/L)
Konşimentolar birden fazla orjinal nüshalı olarak düzenlenebilir.
Bunun amacı birinin yitirilmesi halinde diğerinin kullanılması imkanına
sahip olmaktır. Yükletenin isteğine göre düzenlenen orjinal ve suret
adetleri konşimentolarda kayıtlıdır. Düzenlenen tüm nüshalara tam takım (Full
Set) denir.
Örnek ; ön yüzünde 2 orijinal 2 suret yazan bir konşimento toplam 4 adet konşimentodan oluşur. Bu konşimento için full set 4 adettir. 2 orjinal 1 suret veya 1 orjinal 2 suret tam takım (Full Set ) değildir.
Akreditif şartı tam takım konşimentonun ibrazını gerektiriyorsa, mutlaka 2 orjinal 2 suret konşimentonun ibraz edilmesi gerekir. Orjinal nüshalardan herhangi birinin ilk ibrazında mallar gemi şirketinin son cirantasına teslim edilir ve şirket bütün sorumluluklarından kurtulur. Malın asıl sahibi daha sonra ikinci bir orijinal nüsha ile gelip malı talep etse bile taşıma şirketinin sorumluluğu yoktur dolayısıyla malın tamamen kendi kontrolü altında olmasını isteyen bir alıcı firma, bütün orijinal nüshaları elinde bulundurmak zorundadır.
Ciro (Endorsement)
Ciro, konşimentonun devir şekillerinden biridir. konşimentolar devir
açısından üç kısma ayrılır.
1)
Nama Yazılı Konşimento ( To The Name Of)
Bu tür konşimentolara uygulamada pek rastlanmaz bu tür konşimentolar
temlik ve teslim ile devreder hak sahibinin kim olduğunun ispatı hususu
nama yazılı senetlerde olduğu gibidir.
2) Emre Yazılı Konşimento ( To The Order Of)
Bu tür konşimentolar uygulamada en çok rastlananlardır emre yazılı
konşimentonun devri, senedin cirosu ve teslimi ile yapılır (Türk ticaret
kanunu madde 1001) temlik cirosunun, teminat fonksiyonu konşimentoda
yoktur. Hak sahibinin ispatı, hamiline yazılı senetlerde olduğu gibidir
3) Hamiline Yazılı Konşimentolar ( To Order)
Bu tür konşimentolara da, uygulamada az rastlanır. Bu tür konşimentolar,
sadece senedin teslimi ile devreder hak sahibinin ispatı, hamiline yazılı
sentlerde olduğu gibidir. Konşimentonun çeşidi ne olursa olsun, senedin
teslimi, malın teslimi hükmündedir. Bu yüzden, deniz yolu ile nakledilen
eşyanın mülkiyeti, konşimentonun devri ile bir başka sahsa intikal eder
veya senedin terhini suretiyle eşya üzerinde rehin hakkı doğar.
Konşimento Türleri
1) Short Form Bill's Of Lading
Yukarıda belirtildiği üzere konşimento aynı zamanda bir taşıma
sözleşmesidir doğal olarak taşıma şirketinin şartlarını içeren bu
sözleşmenin tam metni konşimentoların arka yüzünde küçük puntolu harflerle
matbu olarak yer alır. Bu sözleşmeler muhtelif uluslararası antlaşmalarla
belirlenmiştir. Short form konşimentonun en belirgin özelliği
sözleşme metninin belgenin arka yüzünde yerelmasıdır. Arka yüzde yer
alması gereken sözleşme metninin kaynağına on yüzde değinilmekle
yet inilmiştir bu özelliğinden dolayı bu tür konşimentoya
"Blank Back" (arkası bos) konşimento denir. Akreditifte aksine bir şart
yoksa bankalar bu tür konşimentoları kabul eder.
2) Container Bills Of Lading
Konteynır, içine mal konularak kapatılan ve gümrükçe mühürlenen hafif
metalden yapılma, dünya standartlarında belirlenmiş olcu ve tipleri olan
büyük bir kutudur . Taşıma konteynırlarla yapılıyorsa buna uygun matbu
formu bulunan konteynır konşimentosu düzenlenir malların gemi şirketince
kontrol edilmesi söz konusu olmadığından konşimentodan mala ait ayrıntılar
yükletenin beyanına göre yazılır. Bu hususu belirten ibare
"Shıpper's Load And Count" şeklindedir. Dolayısıyla konteynırlar ile
sevkiyatı alıcı sadece güvendiği satıcılardan kabul etmelidir.
3) Liner Bill of Lading
Tarifeli sefer yapan gemilerle yapılan taşımacılıkta kullanılır.
Tarifeli sefer yapan gemilerde kalkış/varış saatleri, uğrayacakları
limanlar, yanaşacakları limanlara kadar her ayrıntı belirli ve düzenlidir.
Ayrıca genellikle bir antlaşmaya taraf olduklarından bu antlaşmanın ortak
hüküm ve kolaylıklarından yararlanırlar. Güvenli taşıma için tercih
edilirler.
4) Through Bill of Lading
İki liman arasındaki denizden taşımanın uzantısında kara yolu ile taşıma
da varsa (önce karayolu sonra denizyolu) ve tanzim edilen konşimento malın
bu tür aktarmalı taşımasını kapsıyorsa buna Through Bill of Lading (tek
konşimento) denir. Benzer amaçlar için düzenlenen birleşik taşıma (Combıned
Transport) konşimentoları da vardır. Fakat bunlar navlun komisyoncuları
tarafından tanzim olunur ve taşıma süresince demir yolu olmayabilir oysa
Through Bill of Lading'de mutlaka denizyolu parkuru bulunur ve belge gemi
şirketi veya yetkili acentesi tarafından tanzim edilir.
5)Charter Party Bill of Lading
Yükleten, geminin tümünü veya bir bölümünü bir sefer için kiraladığında
gemi şirketi ile Charter Party sözleşmesi yapar . Taşımanın ayrıntıları ve
şarta bağlanan bazı riskler bu özel sözleşmeye tabıdır.
Bu durumda düzenlenen konşimentoya "Subject To Charter Party" kaydı
konulur. Sözleşme belirli bir sure için yapılırsa buna "Time Charter",
belirli bir sefer için yapılıyorsa da buna "Trip Charter" sözleşmeleri
denir.
Bu tür konşimentoların bankalarca kabul edilmesi ancak akreditifte buna
izin verilmesi şartıyla mümkündür. Hukuki nedenlerden dolayı bankalar bu
tür konşimentoyu içeren vesaiki teminata almakta çekimser davranırlar,
zira charter party navlun sözleşmeleri iki taraf arasında yapılan özel bir
sözleşmedir. Bu nedenle genel esasların üzerinde olup, anlaşmazlık halinde
öncelik taşırlar. Alıcı sözleşme ayrıntılarından haberi olmadığı için
herhangi bir sorunda sözleşmenin bir maddesi alıcının aleyhine
çalışabilir. Navlun ödenmediğinde gemi sahibinin mallara el koyma hakkı
vardır.
6)Non-Negotiable Bill of Lading (Ciro
Edilemez Konşimento)
Bazı durumlarda konşimentolar birkaç el değiştirebilir sonuçta konşimento
geminin varışında alıcın eline gelmeyebilir varış limanında malın teslim
işleminin gecikmeli olmamamsı için bazı denizcilik isletmelerince
geliştirilen non-negotıable kullanılır. Bu belge doğrudan malın alıcısı
adına düzenlenir. Ciro edilemez. Belge temsil ettiği malların alıcıya
teslimi sorun yaratmaz.
7)Combined-Transport Bill of Lading(Birlesik
Taşıma Konşimentosu)
Bu belge, birden fazla (Multimodal) taşıma aracı ile gerçekleştirilen ve
taşıma sürecinde denizyolu bulunmasında şart olmayan bir taşımaya ait
konşimentodur. Navlun komisyoncuları veya adına cto "Combined Trasport
Operator" denen işletmecilerce düzenlenir.
Normal deniz konşimentolarında görülen yükleme ve boşaltma limanlara ait
boşluklar yerine, bu belgede teslim alma yeri (place of receipt) teslim
etme yeri (place of delivery) haneleri görülür. Çünkü taşımanın özelliği
itibariyle bu yerlerin liman olması gerekmez. Bu belgenin çift amaçlı
kullanımı için "Combined Transport Or Port To Port Shıpment Bill of Lading"
(Birleşik Taşıma Ve Limandan Limana Taşıma Konşimentosu) formu da
mevcuttur.
Formda her iki taşıma türü için kullanılmak üzere yükleme limanı, boşaltma
limanı, teslim alma yeri ve teslim etme yeri haneleri bulunur.
Belge limandan limana taşımayı kapsıyorsa deniz konşimentosu niteliğinde
olacağından gemi şirketince düzenleceği tabiidir.
8) Tanker Bill of Lading (Tanker Konşimentosu)
Ham petrol, sıvı yakıt ve kimyevi maddelerin taşımasında kullanılan
tankerler için düzenlenen konşimentolardır.
Dökme/sıvı yükün taşıması nedeniyle, işin gereğine göre özel ibareler ve
şartlar taşır.
9)2. Kaptan Makbuzu (Mate's Receipt)
Gemiye yüklenen mallara ait bir makbuzdan ibarettir. Malları temsil
etmediği için mallar üzerinde tasarruf yetkisi vermez. Konşimento
tanzimine kadar geçici bir belgedir. Yükleten bu belgeyi gemi acente sına
ibraz ederek konşimento ile değiştirir. Aktarmasız taşımalarda aynı gruba
dahil şirketler arasındaki alım-satım işlerinde konşimento yerine
kullanılabilir.
Taşıma Senetleri
Taşıma Senetleri (Way Bills/Consignment Notes)
1)Havayolu Taşıma Senedi / Hava Konşimentosu
(Airwaybill/AWB)
Havayolu şirketlerince düzenlenen ve malları taşınmak üzere teslim
alındığını gösteren makbuzdur. Mallar üzerinde tasarruf etme Yetkisi
vermez. Varış havalimanında gümrük işleminin tamamlanmasından sonra mallar
belgede ismi yazılı alıcıya teslim edilir. Alıcı yerine alıcının bankası
adına da düzenlenebilir. Bu durumda banka varış yerindeki havayolu
şirketine vereceği yazılı talimatla malları alıcıya teslim ettirir. AWB
biri alıcıya, biri yükletene, biri de havayolu şirketine ait olmak üzere 3
orjınal ve 9 kopya olarak düzenlenir. Bankalara ibraz edilen nüsha 3 no'lu
yükleten nüshasıdır. (orginal no. 3 for shipper)Belgede yer alan
bilgiler:Uçuş sefer sayısı ve tarihi, malın cins ve miktarı, alıcının adı,
yükletenin adı, navluna ait kayıt ve havayolu şirketinin kase ve
imzasıdır.
2)Fiata Belgeleri Fiata FCR, FCT
Uluslararası nakliye acenteleri birliği federasyonu (FIATA) tarafından
standart şekle sokularak kullanılan ve taşınmak üzere teslim alınan mallar
karşılığında verilen makbuzlardır. Dolayısıyla içeriklerinde bir taşıma
sözleşmesi yer almaz. Varış mahallinde bu belgelerin ibrazı üzerine mallar
belgede adı geçen alıcıya teslim edilir. Teslim eden taraf, belgeyi
düzenleyen nakliye acentesinin (Freight Forwarder) varış mahallindeki
şubesi veya muhabiridir. Nakliye acenteleri aynı yöne gidecek malları bir
araya toplayıp guruplandırarak kendi seçtikleri taşıma şirketlerine teslim
eder, onların araçlarına yüklerler. Taşımalar için kendi "Container"lerini
kullanabilirler. yukarıda belirtilen özelliklere sahip FIATA belgelerinden
ikisi FIATA FCR (Forwarder's Certificate of Receipt) ve FIATA FCT (Forwarder's
Certificate Of Transport)dır.
FIATA FCR, seçilen duruma göre;
*Alıcının emrine amade tutulmak,
*Alıcıya sevk edilmek üzere malların forwarder tarafından dış görünüş
itibariyle iyi durumda teslim ve kontrol altına alındığını belgeler. Nama
düzenlenir, ciro edilemez. orjinal nüshanın varıştaki taşıma acentesine
ibrazı üzerine mallar belgede adı yazılı alıcıya teslim edilir.
FIATA FCT ise emre yazılıdır. (To The Order Of Consignee) takım halinde düzenlenir. Ciro edilebilir. Varış yerinde mallar belgenin orjinal nüshasını ibraz eden alıcıya veya onun ciro ettiği şahsa teslim edilir.
Üçüncü FIATA belgesi Combined Transport Bill of Lading'dir. Bu belge
konşimento türleri arasında incelediğimiz birleşik taşıma konşimentosunun
FIATA tarafından hazırlanmış olanıdır. Genel olarak birleşik taşıma
konşimentolarının deniz konşimentolarından farkları şunlardır:
Deniz konşimentosunda söz konusu olmadığı halde birleşik taşıma
konşimentosu veya belgesi:
*Yükleme ve boşaltma limanları yerine, teslim alma ve teslim etme
yerlerini gösterir. Çok maksatlı hazırlanmış belgelerde duruma göre
kullanılmak üzere, hem liman hem yer isimlerinin yazılması için dört adet
boşluk bulunur.
*Malların ismi belirtilen bir gemiye yüklendiği hususu yerine, malların
teslim alındığı yerden teslim edileceği yere kadar birden fazla etaplı bir
biçimde taşınacağını teyit eder. Bunun sonucu, bir taşıma biçiminden bir
başkasına aktarma yapılabilir.
*Gemi sahibi bir denizcilik şirketi , yanı "Carrier" sıfatına haiz bir
tüzel kişi yerine belge, gemi sahibi olmayan bir navlun komisyoncusu veya
birleşik taşıma yükümlüsü (Combined Transport Operator)tarafından
düzenlenir.
FIATA FCR nakliyeci makbuzunun yanı sıra FIATA başlığını taşımayan FCR'lerde mevcuttur. Bunlar FIATA standartasyonu dışında kalan ve nakliyecilerin kendi formlarını kullandıkları karayolu taşıma senetleridir.
3)CMR Karayolu Taşıma Belgesi
(CMR International Consignment Note / CMR Roar Waybill)
Uluslararası nitelikteki CMR (Convention Marchandises Routiers)
anlaşmasının hükümlerini kabul eden ülkelerce kullanılan bir karayolu
taşıma belgesidir ve taşımanın CMR hükümlerine göre yapıldığını gösterir.
Navlun komisyoncusu veya taşımacılık şirketi tarafından alıcının adına
düzenlenir. Malların belirtilen şartlarla taşınmak üzere, iyi durumda
teslim alındığını ve taşıma sözleşmesinin yapıldığını gösteren hukuki bir
delildir. Malların mülkiyetini temsil etmediğinden ciro edilemez.
Üç orjinal nüsha olarak düzenlenir. Birincisi yükletene verilir, ikincisi
mallara eşlik eder, üçüncüsü de taşımacıda kalır. Yükleten, mallar yolda
iken taşımacıya talimat vererek taşımayı durdurma, teslim yerini
değiştirme veya malların belgede ismi yazılı alıcıdan başka bir sahsa
teslimini isteme hakkına sahiptir. Bu hak belgenin ikinci orjinal inin
belgede adı yazılı alıcıya verilmesi üzerine hükümden düşer. Anılan,
hakkını kullanmak istediğinde yükleten belgenin birinci orjinal ini
taşımacıya ibraz etmelidir. Bu durumda yeni talimat belgeye kaydedilir.
yükleten aynı zamanda taşımacıya garanti vermelidir.
4)House Bill of Lading
Bu taşıma belgesi taşımayı kendi yapmayan nakliyeci (Forwarder) tarafından
düzenlenen ciro edilemez nitelikte bir taşıma senedidir. Malı teslim
alarak bu belgeyi yükletene veren nakliyeci kendi seçeceği bir taşıma
aracı ile malı sevkeder.
5)Hamule Senedi (CIM Rail Consigment Note)
Trenle taşımacılıkta kullanılan taşıma belgesi olup "malların demiryolu
ile taşınmasına ilişkin uluslararası anlaşma" (Convention Internationale
Concernantle Transports Des Marchandises Par Chemins De Fer) - kısa adı
CIM - anlaşmasına tabii olarak düzenlenir. Malların mülkiyetini temsil
etmez, dolayısıyla ciro edilemez. Demiryolu idaresince belgenin gönderene
verilişi sadece malın bir vagonu doldurması (Full Load) durumu ile
kısıtlıdır. Aksı halde, yanı bir gönderene ait malın vagon doldurmaması (Less
Than Full Load)durumunda demiryolu idaresi hamule senedi vermez. Bu gibi
hallerde malın bir taşıma komisyoncusuna teslim edilerek ondan nakliyeci
makbuzu alınması gerekir. Komisyoncular aynı yöne mal gönderen
satıcılardan teslim aldıkları malları gruplandırarak vagonları doldururlar
ve demiryolu idarecilerinden kendi adlarına hamule senedi alırlar.
Dolu vagon karşılığında demiryolu idaresinin verdiği belge hamule
senedinin ikinci nüshasıdır. Birinci nüsha(Asıl) mallarla birlikte
gönderilir. Mallar, alıcısına, müracaatında ve hüviyet ibrazı karşılığında
hamule senedi aranmaksızın teslim edilebilir. Bu nedenle kredili
işlemlerde hamule senedinde alıcı olarak bankanın kayıtlı olmasının önemi
vardır.
6)Paket Postası Makbuzu (Parcel Post Receipt)
Alıcısına posta ile gönderilecek mala ait kolinin doğrudan alıcı veya
alıcının bankasına sevk edilmek üzere posta idaresine verilmesi
karşılığında alınan posta makbuzudur. Posta ile sevkiyatı daha ziyade
posta ile gönderilebilecek normal boyutlarda olan ve bedeli peşin gelmiş
veya akreditifte bu tür sevkiyata izin verilmiş mallar için yapılabilir.
Bir akreditife dayalı olmadığı halde bankalar adına yapılması düşünülen
sevkiyatlarda ilgili bankanın izninin alınması gerektiği hatırlanmalıdır.